Auteur: Korstiaan van Vliet

Wees als christen tot zegen in verkruimelde samenleving

Lezing van by Korstiaan van Vliet

Het zijn onbestemde tijden, waarin de samenleving een extra beroep op ons doet. Om naar elkaar om te zien en om als gezegende mensen de zegen van God en ”het goede nieuws” door te geven.

De onlinegokmarkt was opengesteld en heel Nederland moest dat weten. Goed nieuws, leek de reclame te zeggen. Je maakt kans op geld, op winnen, nog meer geld, weer winnen. Dat is het beeld dat als paradijs op aarde wordt voorgesteld. En iedereen weet hoe vatbaar de mens daarvoor is, jongeren en mensen in een financieel ongemakkelijke situatie nog meer. De onlinegokmarkt heeft al veel te veel jonge mensen tot het verspelen van hun tijd en geld gebracht. Ik hoop dat we er snel vanaf zijn.

Hieraan moest ik denken bij het lezen van die machtige woorden van Paulus in Romeinen 1. Er is een groot contrast tussen gokreclame en die eeuwenoude woorden. Ook Paulus zegt: goed nieuws! De blijde boodschap. Die is niet gericht op hebzucht, onmatigheid en de kortstondigheid van een geluksmoment, maar op reddende kracht, op geloof voor elke dag en op wat eeuwig van waarde is. Paulus zet de kern van het Evangelie in twee verzen neer (1:16-17). Daarmee bracht hij het reddende Evangelie naar Europa.

Eeuwen later was de Romeinenbrief opnieuw tot zegen. In 1514 was Luther een college aan het voorbereiden in een torenkamertje. Hij bestudeerde de Romeinenbrief. En wat worstelde Luther juist met deze tekst. Hij was bang voor het begrip ”rechtvaardigheid” in zijn relatie met God. Hij had zelfs een pelgrimstocht naar Rome gemaakt om van zijn aanklagende geweten af te komen. Maar niets en niemand kon hem helpen. Gods rechtvaardigheid is eisend van aard, dacht Luther. Maar toen hij Romeinen 1:17 las („De rechtvaardige zal leven door het geloof”), zag Luther het opeens: God schenkt om niet de rechtvaardigheid door Zijn Zoon. Geen eigen verdienste, niet de wet, maar alleen het geloof.

”Niet alleen”

De samenleving benadrukt voortdurend dat je geluk afhangt van wat je hebt of presteert of van wat anderen over je zeggen. Als woordvoerder volksgezondheid werd ik in het afgelopen jaar al snel geconfronteerd met de forse achteruitgang van de mentale gezondheid onder jongeren. Jongeren ervaren angst om te falen en druk om te presteren en de beste keuzes te maken. Om te voldoen aan het meritocratische ideaal: door hard te werken en jezelf te ontplooien haal je alles uit het leven. De ruimte om te vallen, van fouten te leren, opnieuw te proberen en genade te vinden, lijkt bijna geen optie.

Tegelijk ontving ik berichten over toenemende eenzaamheid. De coronatijd heeft gemeenschappen soms verder verkruimeld. Verbinding is op veel plekken geen vanzelfsprekendheid. Gelukkig gingen juist de kerken aan de slag met het programma ”Niet alleen”. Want deze tijd confronteert ons met wat er gebeurt als verbindingen wegvallen en omzien naar elkaar geen vanzelfsprekendheid is.

Tot afgehaakt gemaakt

Dit jaar werd de ”Atlas van Afgehaakt Nederland” gepresenteerd. Afhaken betekent hierin vaak: niet meer mee kunnen. De rapporteurs schreven: „Vergelijkbaar met het hedendaagse spraakgebruik over slavernij, waarin ”slaven” ”tot slaaf gemaakten” heten, zou men kunnen stellen dat ”afgehaakten” ”tot afgehaakt gemaakten” moeten worden genoemd. Mensen zijn niet doelbewust afgehaakt, maar afgehaakt gemaakt. Door turbulente maatschappelijke veranderingen. Door de meritocratische normen van de kennissamenleving. Door het verdwijnen van beroepen, opleidingen en tradities. Door economische structuurverschuivingen en braindrain uit krimpregio’s. Niet door een complot van ”de elites”, al is er in de afgelopen neoliberale decennia wel een opvallende kortsluiting opgetreden tussen hoogopgeleid en laagopgeleid, met bedoeld en onbedoeld een gebrek aan empathie en mededogen.” Een vlijmscherpe analyse van hoe ons land aan het uiteenvallen is.

Opvallend in het rapport is ook de aaneengesloten strook vanuit het midden van het land richting het noordoosten waarin veel mensen aangeven vertrouwen te hebben in de medemens. In het oosten van het land springt het vrijwilligerswerk eruit. Ook de kleinere gemeenten in Oost-Brabant en de protestantse Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden hebben relatief veel vrijwilligers. In grote lijnen is de eenzaamheidskaart het spiegelbeeld van de vrijwilligerskaart.

In het christelijk-sociale denken hebben we weinig op met dat meritocratische ideaal. Juist omdat we weten dat ieder mens door God geschapen is en daarmee beelddrager is van zijn Maker. In het gelaat van de ander ontmoet je iets van die Maker. Zo hebben de eeuwen door christenen zich ingezet voor goed onderwijs, goede zorg en verbondenheid in de samenleving. In tijden van secularisatie staat die verbondenheid echter onder druk.

Micha 6

De Atlas van Afgehaakt Nederland onderstreept het belang van gemeenschappen. Niet om de ongelijkheid verder te laten bestaan, zou ik willen toevoegen. Juist als we de ander hoog houden, hebben we ook recht te doen. Paulus schrijft in de Romeinenbrief over de gerechtigheid van God, die iets laat proeven van het Koninkrijk van God. Daarin heersen gerechtigheid en vrede, is de vreugde over het samenzijn compleet en ontvangt God alle eer.

Op 16 oktober was het Micha Zondag. In Micha 6 staat onze opdracht treffend verwoord. „Waarmee zal ik de Heer tegemoet gaan en mij buigen voor de hoge God? Zal ik Hem tegemoet gaan met brandoffers, met eenjarige kalveren? (…) Hij heeft u, mens, bekendgemaakt wat goed is. En wat vraagt de Heere van u, anders dan recht te doen, goedertierenheid lief te hebben en ootmoedig te wandelen met uw God” (Micha 6:6 en 8). Dit is voor mij de opdracht die voortvloeit uit het geloof. Niet om gerechtvaardigd te worden, wel om recht te doen, in dankbaarheid voor de geschonken rechtvaardigheid.

Zegen

Het zijn onbestemde tijden. Dat merken de mensen die toch al veel tegenslag kennen het meest. Daarom is het nodig dat de overheid daadwerkelijk een schild voor de zwakken is en dat hulp op de goede plek terechtkomt. Het is onze plicht om honger en diepe armoede waar mogelijk te voorkomen. De samenleving doet nu een extra beroep op ons. Op naar elkaar om te zien. Om de energiebonus weg te geven, als we die niet nodig hebben. Om mee te doen met acties tegen eenzaamheid.

Voor die samenleving hebben we geweldig nieuws: alleen geloof, alleen de Bijbel, alleen genade. Die zijn genoeg. Dit nieuws bracht Luther op een wissel die ons hele continent gestempeld heeft. Het is nog steeds van onuitsprekelijke betekenis. Met goede moed en een rijke boodschap mogen we recht brengen aan mensen in de knel, bijdragen aan verbondenheid en als gezegende mensen de zegen van God doorgeven.

De auteur is Tweede Kamerlid voor de ChristenUnie. Dit artikel is een verkorte weergave van de toespraak die zij op 18 oktober hield tijdens de residentiepauzedienst in de Waalse Kerk in Den Haag.

Samenleving heeft politiek van hoop nodig

Lezing van by Korstiaan van Vliet

Een politiek van cynisme grijpt aan bij het wantrouwen en onbehagen in de samenleving, maar lost niets op. Een politiek van hoop kiest als
aangrijpingspunt de kiemen van verandering in de maatschappij.

Paulus schrijft in Handelingen 28:16-20 dat hij in Rome, het symbool van de macht van de antieke wereld, boeien draagt omwille van de hoop die Israël koestert. In Rome vindt een botsing plaats tussen een cyclisch wereldbeeld, waarin de geschiedenis zich steeds maar herhaalt, en het totaal andere wereldbeeld van Paulus, met zijn boodschap over de kruisiging en opstanding van Jezus.

Hoe is het, in het licht van deze confrontatie tussen twee werelden, toch mogelijk dat het kruis het symbool bij uitstek werd van de christelijke hoop? Het kruis was immers het gruwelijke martelwerktuig dat symbool stond voor de macht en onderdrukking van het antieke Rome. Wie gekruisigd werd, was een crimineel, een slaaf of een loser. Maar het christendom keerde deze wereld totaal om. Het zwakke werd het sterke. De Gekruisigde werd de Redder van de wereld. Het martelwerktuig werd een symbool van hoop.

Dat is ook de boodschap van Paulus. In zwakheid sterk. Voor God zijn man en vrouw, slaaf en meester, autochtoon en allochtoon gelijk en geschapen naar Zijn beeld. Hier ontstaat het idee van menselijke waardigheid, het idee dat ieder mens telt. Deze ideeën hebben de geschiedenis van het Westen diepgaand beïnvloed en doen dat nog steeds. Onze geschiedenis zou niet denkbaar zijn zonder deze revolutie die twee millennia geleden plaatsvond.

Paulus spreekt over de hoop van Israël. De hoop is kenmerkend voor het christelijk geloof. De Duitse, lutherse theoloog Jurgen Moltmann heeft van de hoop de kern van zijn theologie gemaakt. Hij schrijft: „Het christendom (…) is hoop, oriëntatie naar voren, en kan daardoor het heden openbreken, veranderen.”

Het geloof is geen berusting in de status quo van de wereld, maar voedt juist de onrust over het onrecht en het lijden. Moltmann: „Daarom maakt het geloof, als het zich ontplooit tot hoop, de mens niet rustig maar onrustig, niet geduldig maar ongeduldig. Het sust het onrustige hart niet, maar is zelf in de mens dit onrustige hart.”

Tegengif

Ik opperde zojuist dat de revolutie in het denken over de menselijke waardigheid tweeduizend jaar geleden haar aanvang nam, maar dat is toch niet helemaal eerlijk. Want in het jodendom is deze revolutie al aanwezig. De profeten namen het altijd al op voor de zwakken en verdrukten en in de psalmen klinkt de roep om recht voor de wees en weduwe. De onrust van het hart, de oriëntatie naar voren en het doorbreken van de status quo is juist ook in het joodse denken verankerd. Paulus was een jood en Jezus was een jood.

De Britse rabbijn Jonathan Sacks schetst in zijn boek ”Een gebroken wereld heel maken” de kern van het joodse denken als volgt: „Een van de meest kenmerkende en uitdagende ideeën van het jodendom is zijn ethiek van verantwoordelijkheid – de gedachte dat God ons uitnodigt om, zoals de rabbijnen het uitdrukken, „zijn partners in het scheppingswerk” te zijn.” Partners zijn in Gods scheppingswerk: dat is geen zaak van berusting, maar van actieve onrust; van hoop en verantwoordelijkheid. Verantwoordelijkheid is het enige tegengif tegen de angst. Nogmaals Sacks: „Moed wordt geboren op het moment dat we besluiten om in plaats van te klagen persoonlijk protest aan te tekenen tegen het kwaad in de wereld door goed te doen, hoe onbeduidend ook. (…) Iedere goede daad, elk helend gebaar ontsteekt een kaars van hoop in een donkere wereld.”

Vaclav Havel

Spreken over de hoop in deze tijd van onbehagen kan bevreemdend klinken. Ons land is moe. De hoop lijkt verdwenen. Wat staat ons de komende jaren te wachten? Leidt de onvrede tot nieuwe maatschappelijke initiatieven en tot nieuwe vormen van burgerschap? Of zien we een verdergaande ontbinding en onthechting van de banden die ons bij elkaar houden? Waar is nog hoop te vinden?

In 1989 maakte de Fluwelen Revolutie een einde aan veertig jaar communistische dictatuur in Tsjecho-Slowakije. Zonder bloedvergieten werd in de nasleep van de val van de Berlijnse Muur het communistische regime omver geworpen. De beweging die in deze revolutie een belangrijke rol speelde, was Burgerforum. De oprichter ervan was de toneelschrijver Vaclav Havel. Havel was eerder een aantal jaren door het regime als dissident in de gevangenis gezet, omdat hij zich had ingezet voor democratische veranderingen. Hij zou de eerste president van het nieuwe Tsjecho-Slowakije worden.

In 1985 correspondeert Havel met een bevriende journalist aan de andere kant van het IJzeren Gordijn in het vrije West-Duitsland. In een van de brieven schrijft hij over de hoop. Hoop is allereerst een toestand van de geest en niet een toestand van de wereld, schrijft hij. „Hoop hebben wij of in onszelf of helemaal niet; het is een dimensie van onze ziel en in wezen onafhankelijk van onze kijk op de wereld. (…) Hoop is oriëntatie van de geest, oriëntatie van het hart, die boven de concrete wereld uitstijgt en ergens in de verte verankerd is, achter haar grenzen.”

Hoop is een krachtige bron van waaruit mensen en de gemeenschappen waar zij bij horen, kunnen handelen. Het was de hoop die koningin Elizabeth haar leven lang inspireerde. In haar eigen woorden: „In mijn hele leven zijn de boodschap en het onderwijs van Christus mijn gids geweest en daarin vind ik hoop.”

We zien de hoop ook bij de Oekraïense bevolking in haar strijd tegen de bezetters. We zien het in het Netwerk Nieuw Rotterdam, een initiatief waarin Rotterdamse jongeren vrienden maken, zichzelf ontwikkelen én zich vrijwillig inzetten voor eenzame en kwetsbare Rotterdammers. Hoop is ook een krachtige motivatie om het klimaatprobleem aan te pakken, zoals de Amerikaanse klimaatwetenschapper Katherine Hayhoe laat zien in ”Hoop voor het klimaat”.

Kiemen van verandering

Voor mij als politicus is het verschil tussen een politiek van hoop en een politiek van cynisme steeds belangrijker geworden. Een politiek van cynisme grijpt aan bij het wantrouwen en onbehagen dat er in de samenleving is, verwoordt deze luid en duidelijk en is haar megafoon. Je wordt er snel populair mee, maar deze politiek biedt geen oplossingen.

Een politiek van hoop gaat niet voorbij aan het onbehagen in de samenleving, maar kiest wel heel bewust als aangrijpingspunt de kiemen van verandering, de kiemen van hoop, die altijd ook in de samenleving aanwezig zijn. Dat is, volgens mij, de kern van de christendemocratie. En dat moet ook in onze stijl van politiek bedrijven verankerd zijn. Een politiek van hoop, dat is wat de samenleving meer dan ooit nodig heeft.

De auteur is lid van de CDA-fractie in de Tweede Kamer. Dit artikel is een iets verkorte weergave van de toespraak die hij op 19 september hield tijdens de residentiepauzedienst in de Waalse Kerk in Den Haag.

Kies economie die dienstbaar is aan Schepper en schepping

Lezing van by Korstiaan van Vliet

Consumenten en producenten hebben de taak om samen normen te stellen die de Schepper, de schepping en de schepsels dienen. Dan is er geen botsing meer tussen economie en Evangelie en zijn we echt vrij.

De in Handelingen 19 genoemde zilversmid Demetrius ziet oprecht scherp dat, wanneer de godin Artemis (Diana) in aanzien daalt, dit gevolgen heeft voor de welvaart van de ambachtslieden in de stad Efeze. De stadssecretaris, een behendige politicus, speelt denk ik een beetje met de waarheid wanneer hij Paulus’ metgezellen Gajus en Aristarchus geen tempelschenders en belasteraars van Artemis noemt. De doelen ofwel drijfveren van deze twee mensen komen mooi tot hun recht. Voor Demetrius is het doel handel, groei en welvaart; dat zijn woorden die we vereenzelvigen met de economie, met de markt. De drijfveren van de stadssecretaris, de politicus, zijn daarentegen recht, orde, rust en stabiliteit.

Opmerkelijk is natuurlijk het zwijgen van Paulus. Van de kerk, zou ik haast zeggen. Zowel zijn leerlingen als het Evangelie vriendelijk gezinde overheidsfunctionarissen weerhouden Paulus ervan om handelend op te treden.

Staat dit gebeuren nu symbool voor het botsen van het Evangelie op de economie? En dient bij zo’n botsing de overheid de markt erop te wijzen dat je, indien er een geschil bestaat, je kunt wenden tot rechtszittingen en proconsuls?

Aan de hand van Handelingen 19 wil ik stilstaan bij de zogenaamde botsing die lijkt plaats te vinden tussen het Evangelie (breder gezien misschien de ideeën van een rechtvaardige wereld) en de economie. En dan vooral tussen het Evangelie en de markt.

Hebzucht

De discussie in het publieke domein speelt zich vaak af als een soort keuzestrijd tussen ”markt” en ”overheid”. Alsof het de taak van de politiek is om instrumenteel tot een juiste organisatie van deze twee fenomenen te komen. De markt wordt bepaald door de euro, het overheidsbeleid door de stemmen.

De bestudering van de economie hangt samen met de Industriële Revolutie. Adam Smith stapt naar voren als pleitbezorger van de vrije markt. Wanneer we de vrije markt zijn werk laten gaan, leidt dit tot de grootst mogelijke welvaart voor iedereen. Met daarbij de acceptatie dat de ondeugd de eigenlijke bron van het algemeen welzijn is. Een losbandig persoon handelt uit slechte neigingen, „maar dit levert werk op voor kleermakers, dienstknechten, parfumeurs, koks en dames van lichte zeden, die op hun beurt weer bakkers, timmerlui enzovoort nodig hebben.” De hebzucht van de losbandige is in deze optiek dus tot nut van de maatschappij als geheel.

Ligt de redenering van Demetrius niet een beetje in het verlengde hiervan? Voor hem gaat de discussie niet over het gelijk van Artemis tegenover het gelijk van het Evangelie van Jezus Christus. Niet Artemis staat op het spel, maar de eigen portemonnee!

Weldoordachte regels

In de politiek zijn er grofweg drie verschillende visies op de economie. 1. de liberale visie: een ongeremde, vrije markt als oplossing voor sociale problemen; 2. de socialistische visie: de economie of de markt als het grote kwaad dat beteugeld moet worden door de overheid; 3. de christendemocratische visie: economie als dienst aan het goede samenleven. Zo bezien is de economie een immens samenwerkingsproject, waarbij geld en welvaart niet de uiteindelijke maatstaf zijn, maar welzijn. De economie is dienstbaar aan het goede samenleven tussen mensen, opdat een ieder tot bloei en groei kan komen.

Dus noopt de geschiedenis van Demetrius ons tot ethische bezinning op wat economie is… Met die bezinning houden we ons te weinig bezig. Ik ben te neocalvinistisch om de werkelijkheid te verengen tot een keuze tussen ”markt” en ”overheid”. Beide dienen genormeerd te worden, wil er sprake zijn van werkelijke vrijheid.

Mijn boodschap is dat een vrije markt niet een natuurfenomeen is, niet een ideaaltypische situatie. Elke markt is genormeerd, en een product van regels, van checks and balances. Bij ”vrije markt” moeten we niet denken aan een markt zonder regels, maar aan een markt met weldoordachte regels. En waar regels zijn, is moraal.

Te eenvormig

Ik heb beeldjes gezien van de godin Artemis van Efeze. Als Demetrius die beeldjes inderdaad vervaardigd heeft, dan moet hij een goed vakman zijn geweest. Maar mijns inziens was hij was gevangen in de opvatting dat het in de economie louter om geld gaat. Kwamen de echte creatieve talenten van de zilversmid en zijn ambachtslieden wel vrij?

De industrieel Henry Ford kwam bij een Indiaanse vakman die een beeldje had gemaakt. Hij kocht dat beeldje voor 10 dollar. Hij vroeg of hij nog tien precies dezelfde beeldjes kon krijgen, om te schenken aan vrienden. Daarbij ging hij ervan uit dat hij voor tien precies dezelfde beeldjes 80 dollar zou moeten betalen. De Indiaanse ambachtsman zei: „Tien precies dezelfde beeldjes? Dat kost u 200 dollar. Dat is zulk afstompend werk.”

Was het voor Demetrius niet beperkend dat hij elke keer hetzelfde beeldje van Artemis maakte? Onze kritiek op de huidige markt is dat alles te eenvormig is. Producenten krijgen te weinig ruimte voor hun eigen identiteit. Waarom eten we massaal Parmaham of Yorkham? Het gevolg is gesleep met dieren. Waar ligt in de supermarkten in Den Haag de ham uit Rijnsburg? Breng de schepping en je opdracht om deze te bewerken en te bewaren in de economie, en de waarde neemt toe. Tegelijk krijgen de producenten en consumenten meer vrijheid. Zelfs in het kiezen. Juist in het kiezen!

Dienstbaar

Consumenten en producenten hebben de taak om samen normen die dienend zijn te stellen. Bij producenten spelen daarbij ook hun werknemers en toeleveranciers een rol. Normen moeten niet alleen opgelegd worden door een overheid, maar ook ontstaan in de dialoog binnen de markt. In zo’n situatie had Demetrius voorwerpen kunnen maken die zijn klanten echt van nut waren geweest.

Die andere opstelling van consumenten en producenten begint met anders kijken. Met een andere visie dan de dominante visie op economie. Wanneer economie zo begrepen wordt, kan er van een botsing tussen economie en Evangelie geen sprake zijn.

De tempel van Artemis, een van de zeven wereldwonderen uit de oudheid, staat er niet meer. Het verdienmodel dat Demetrius voorstelde, was er niet een voor de lange duur. De opdracht voor christenpolitici is te werken aan een wereld waarin we elkaars waarde ontdekken. Te werken aan een economie die dienstbaar is aan de Schepper, de schepping en de schepsels. Opdat we werkelijk vrij worden!

De auteur is lid van de CDA-fractie in de Tweede Kamer. Dit artikel is een iets verkorte weergave van de toespraak die hij op 21 juni hield tijdens de residentiepauzedienst in de Waalse Kerk in Den Haag.

Voor zilversmid Demetrius staat niet de godin Artemis op het spel maar de eigen portemonnee

Vrijheid voor kerken is zegen die voorbij kan gaan

Lezing van by Korstiaan van Vliet

De scheiding van kerk en staat kan bescherming bieden tegen de waan van de dag. Maar onder invloed van de tijdgeest kan er zomaar een andere wind gaan waaien, waardoor die beschermende dijk kan bezwijken.

Wat zou Paulus gedacht hebben toen de rechtszitting bij stadhouder Gallio zo abrupt eindigde (Handelingen 18)? Het kwam niet tot een inhoudelijke behandeling. Het oordeel was: niet-ontvankelijk. Gallio brandde er zijn vingers niet aan. Wegwezen moesten ze!

Misschien betréurde Paulus het wel dat hij zich niet inhoudelijk kon verantwoorden. Hij kreeg immers de kans niet om zijn verhaal te doen (18:14). Gallio had zijn oordeel al klaar: hij ging hier niet over. Het ging niet over doodslag, oproer of een ander strafbaar feit. Het was een interne religieuze kwestie. Daar bleef Gallio graag buiten.

Misschien was Paulus ook wel verbáásd. Het had toch heel anders kunnen uitpakken? In plaats van de zaak als een interne religieuze kwestie naar Joods recht af te doen, had Gallio die wel degelijk ook aan de bepalingen over religie in het Romeinse recht kunnen toetsen. Een nieuwe, niet erkende godsdienst kan toch zomaar de verdenking oproepen staatsgevaarlijk te zijn?

Maar misschien was Paulus vooral verhéugd dat de aanklacht hoe dan ook van tafel was geveegd. Daardoor kon het Evangelie van de gekruisigde en opgestane Christus immers onbelemmerd voortgang vinden. Daardoor kon hij ongehinderd het Woord prediken. Is daar het Bijbelboek Handelingen ook niet vol van: hoe ondanks alle weerzin en weerstand overal het Evangelie gepredikt wordt en door Gods genade ingang vindt in de harten van mensen. Niet de tegenstanders hebben uiteindelijk de touwtjes in handen. God regeert!

Waardenpatroon

Zo is door Woord en Geest de boodschap van het Evangelie doorgegaan. Zo groeide de Kerk. Zo zijn landen en volken gestempeld door de boodschap van Gods Woord. De doorwerking ervan in Europa trok de eeuwen door ook steeds diepere sporen in recht en moraal. Natuurlijk is het beslag van het Woord niet in ieder mens, niet in ieder land, niet in iedere tijd even groot. Het is waar: steeds zijn weerbarstigheid en gebrokenheid er ook.

Maar toch: misschien zien we juist in een tijd van voortgaande kerkverlating en geloofsafval wel scherper dat het waardenpatroon van Europa niet ‘zomaar’ historisch gevormd is. Juist als een nieuw ‘normaal’ zich een weg baant, zien we dat het oude ‘normaal’ diepe wortels heeft in Gods Woord, in de prediking van het Evangelie. Zien we hoeveel waarden er gegroeid zijn in de veilige bedding van Gods goede geboden, de samenleving ten goede.

Beseffen we wel wat er uiteindelijk op het spel staat? Waarom zal ik in mijn huwelijk trouw zijn als dat mijn eigenbelang of genot in de weg staat? Waarom moet ik het gezag van een overheid aanvaarden als ik er zelf nooit voor getekend heb? Waarom zal ik mijn vijand of iemand die mij dwarszit het niet betaald zetten, in plaats van hem lief te hebben?

We kunnen godsdienst en moraal wel louter als een privézaak zien, onverschillig zijn als een Gallio, maar ten diepste gaat het wel om de ziel van een cultuur, om de bezieling. Neutraliteit is uiteindelijk onmogelijk. In het spervuur van goed en kwaad, van recht en onrecht vallen beslissende keuzes, die uiteindelijk de samenleving in het hart raken.

Scheiding kerk en staat

Een op de spits gedreven scheiding van kerk en staat, de opvatting dat godsdienst en politiek niets met elkaar van doen hebben, drijft uiteen wat bij elkaar hoort. Voor alle duidelijkheid: zo’n uitgangspunt is een aanvechtbare politieke opvatting, geen geldend staatsrechtelijk principe. In onze tijd wordt het niet zelden ten onrechte gehanteerd als aanvalswapen tegen elke verbinding tussen godsdienst en politiek. „Het kan niet hoor, een bede in de troonrede. Het mag niet hoor, de zondag als rustdag beschermen. Bijbelse noties inbrengen over huwelijk en seksualiteit? Foei, in strijd met de scheiding van kerk en staat.” De misverstanden en onduidelijkheden rond het principe van de scheiding van kerk en staat zijn al tijdenlang legio.

Groen van Prinsterer wees er in de negentiende eeuw al op hoe de revolutionaire invulling van het begrip scheiding van kerk en staat zich een eigen weg baant. „De zogenaamde scheiding, gelijk zij veeltijds aangeprezen wordt, is de vereniging met onverschilligheid en ongeloof en leidt tot onverdraagzaamheid en vervolging van al wat zich naar de praktikale eisen van het ongeloof niet voegt.” Deze vlijmscherpe analyse is verrassend actueel.

Bij de uitleg en toepassing van het begrip ”scheiding van kerk en staat” luistert het nauw. Het is net als met regen: zowel teveel als te weinig regen kan schadelijk zijn. Het staatsrechtelijke principe van de scheiding van kerk en staat heeft tot op de dag van vandaag ook een belangrijke positieve en beschermende werking. Als een waarborg voor niet-inmenging van de staat in de eigen rechtssfeer van de kerk verdient het steun en bijval.

„Zijt niet bevreesd”

Toen enkele gemeenteraadsleden uit Gorinchem het stadbestuur kortgeleden vroegen om er een stokje voor te steken dat een dominee in Gorinchem kwam preken, omdat ze aanstoot namen aan zijn opvattingen, gaf het college van burgemeester en wethouders gelukkig helder aan dat dit in strijd met de scheiding van kerk en staat zou zijn. Toen Kamerleden tijdens de coronatijd de kerkdeuren ook resoluut in het slot wilden gooien, stond de scheiding van kerk en staat, de terughoudendheid om te treden in de eigen ruimte voor de kerk, dat gelukkig in de weg.

Vrijheid voor de kerken, vrijheid voor de verkondiging van het Woord is een groot goed, niets minder dan een zegen. Staatsrechtelijke beginselen kunnen een waardevolle bescherming bieden tegen de waan van de dag of de grillen van de macht. Maar laten we ons niet rijk rekenen – de verkondiging van de ene Naam die onder de hemel gegeven is en het opkomen voor Gods instellingen en geboden kunnen vroeg of laat evenzeer tegenstand oproepen. Onder invloed van de waan van de dag of de geest van de tijd kan er zomaar een andere wind gaan waaien waardoor de beschermende dijk kan bezwijken.

Vrijheid voor de kerken is een groot goed. Maar het hoogste goed kan en mag niet zijn dat we met rust gelaten worden, dat we tegenstand koste wat kost uit de weg gaan.

Wat Paulus van de uitspraak van Gallio gedacht of gezegd zou hebben, staat niet in de Schrift. Kennelijk niet zo belangrijk. Wat de Heere tegen Paulus zei, staat er wel. Dat is ook veel belangrijker: „Zijt niet bevreesd, maar spreek en zwijg niet. Want Ik ben met u, en niemand zal de hand aan u leggen om u kwaad te doen” (18-10). Dat geeft moed en kracht om verder te gaan. Ook als de weg moeilijk wordt.

De auteur is fractievoorzitter van de SGP in de Tweede Kamer. Dit artikel is een verkorte weergave van zijn toespraak op 16 mei tijdens de residentiepauzedienst in de Waalse Kerk in Den Haag.

Evangelie biedt nieuw begin als het normale verstikkend wordt

Lezing van by Korstiaan van Vliet

Iedereen wil inhalen wat hij door corona gemist heeft. In die ”terug naar normaal”-beweging willen wij hier vandaag nadenken over het begin van de Evangelieprediking in Europa, de bakermat van onze politiek.

Spreken over de bakermat van de Europese politiek? Beleven we niet juist het einde daarvan? Recht, vrijheid en democratie worden bedreigd door oorlog, autocraten en het recht van de sterkste. De waarschuwingen over het klimaat worden zichtbaar in honger, droogte en overstroming. Politici als Baudet, Wilders, Orbán, Poetin en Le Pen waarschuwen voor de ondergang van christelijke waarden en de joods-christelijke cultuur. Volgens recent onderzoek bestempelt een meerderheid van de bevolking zich nu als ongelovig. Van die minderheid van gelovigen is een steeds kleiner deel christen.

Zijn we daarom niet steeds meer een Avondland aan het einde der tijden? Zijn wij niet veeleer de man in het visioen van Paulus in Handelingen 16 („Steek over en kom ons te hulp”) dan het bevredigende resultaat van die overkomst tweeduizend jaar later?

Verleiding

Wij willen die overtocht van Paulus graag zien als bijzonder, als een historisch moment in de geschiedenis van Europa. Maar dat is uitleg achteraf. Europa als concept bestond niet eens. Het Romeinse Rijk en de Middellandse Zee, daarin werd gedacht, en daarbinnen was die overtocht maar een stap. Het christelijk geloof was Paulus bovendien al vooruitgegaan. De Romeinse geschiedschrijver Suetonius spreekt van rellen in Rome tussen christenen en Joden die al van voor die tijd dateren. En dat de prediking óók naar Europa kwam, was niet vreemd. Het Woord verspreidde zich op dat moment overal. In Azië, Arabië, Afrika. En van christelijke of Europese politiek was nog lang geen sprake.

Het christelijk geloof en denken zijn bepalend geweest voor ons denken in Europa als het gaat om mens en samenleving, om fundamentele waarden, om rechtvaardigheid en mensenrechten. Maar dat is de vrucht van eeuwen, niet van een moment. Van enige invloed op politiek en overheid is pas sprake vanaf Constantijn en Augustinus. Meestal is de invloed trouwens andersom: van de overheid op de kerk. En met de invloed van christelijk denken op de politiek ging het in de geschiedenis vaker mis dan goed. Politiek en religie kun en moet je niet willen scheiden, maar politieke macht in dienst van geloof gaat steevast mis. Want het is de eeuwige verleiding, zoals bij Christus in de woestijn: „alle koninkrijken der aarde voor één knieval.” Je ziet nu weer waar dat toe leidt bij Poetin en de kerkscheuring in de Russisch-Orthodoxe Kerk.

Nieuw gezichtspunt

Het was niet zo dat met de overkomst van Paulus het licht in Europa opeens aanging en het heilsrijk begon. Alles was als normaal. Macedonië en Griekenland verkeerden niet in een crisis. Paulus’ oversteek was niet meer dan een stap. En als Paulus aankomt, begint hij niet alles te veranderen. Hij voegt zich in het normale dagelijkse leven. Maar wat hij biedt, is een nieuw gezichtspunt waardoor je wat als normaal wordt beschouwd anders gaat zien. Dat maakt een nieuw begin mogelijk.

We zien het in de gebeurtenissen die Handelingen verhaalt. De slavin die wordt bevrijd van de waarzeggende geest; de mens is immers belangrijker dan eigendom. Als Paulus gevangen wordt gezet, beroept hij zich niet op zijn Romeinse burgerschap, wat normaal zou zijn, maar wacht hij de dingen af. In Athene gebruikt hij wat daar normaal is, verering van een onbekende god, om het ongewone te verkondigen. Zo maakt hij steeds een nieuw begin mogelijk in wat als normaal beschouwd wordt, maar waarin we vaak vastzitten en geen uitweg meer zien. Dat is de betekenis van het Evangelie, in het dagelijks leven en in de politiek.

De geschiedenis van christelijk denken in Europa is niet een zaak van één begin: de komst van Paulus naar Griekenland. Die geschiedenis bestaat uit een lange reeks nieuwe beginnen. Zoals toen met mannen als Willibrord en Bonifatius, die vanuit Ierland de prediking hervatten na de ravage van volksverhuizingen, de komst van de islam, de Noormannen en de Hongaren. Zoals toen onder Gregorius VII de kerk zich ontworstelde aan de greep van de politiek. Zoals toen met de reformatoren het geloof zich ontworstelde aan de gemakzucht en praalzucht. Zoals toen met de hervormers in de 19e eeuw het geloof zich ontworstelde aan het moderne rationalisme. En datzelfde patroon herhaalt zich iedere dag in het persoonlijk leven van velen: het Evangelie maakt steeds weer een nieuw begin mogelijk.

Overspannen verwachting

Het Evangelie over Europa is een voortgaand proces van steeds weer nieuwe beginnen. Ook vandaag. Het risico is vaak vooral dat we ”een” nieuw begin zien als ”het” nieuwe begin en dat vervolgens willen vereeuwigen. Zo dreigt dat nieuwe begin algauw weer tot het normale te worden, waarin we vastlopen en waaruit we geen uitweg meer zien. Dat zie je vaak in de politiek. Dat we wat als nieuw begin wordt gezien in wetten en instituties vastleggen. Dat we waarden waaraan we hechten via de staat willen beschermen en als het nieuwe normaal behandelen. Na korte of langere tijd valt het dan weer tegen en lopen we erin vast, tot onze verbazing. Want het was toch het bevrijdende nieuwe begin? Dan heet het algauw dat het vertrouwen in de overheid is geschaad. Maar is het niet meer onze overspannen verwachting die wordt beschaamd?

Wetten en overheid zijn nodig om zekerheid te bieden en ons onderlinge handelen te ordenen. Verwacht er echter geen heil van; het blijft mensenwerk. Juist dat inzicht kan bevrijdend en bemoedigend zijn. Ons politieke handelen is niet volmaakt, kan niet volmaakt zijn. Ook daarin zullen we steeds een nieuw begin moeten maken. Dat is ook de kracht van de democratische rechtsstaat. We hebben de rechtsstaat om zekerheid, orde en regelmaat te bieden, maar we hebben de democratie om te voorkomen dat die orde en zekerheid een verstikkende normaliteit worden.

Pasen

Het is goed om kort na Pasen bij dat voortdurende nieuwe begin stil te staan, nu we na corona het gewone leven weer haastig hervatten. Misschien helpt het om de veranderende wereld en zijn dreiging beter te begrijpen. Want als we goed kijken, zien we dat het doorgaans niet om verandering gaat, maar om meer van hetzelfde, het verstikkende normaal. Ook daar is een nieuw begin mogelijk.

Erasmus waarschuwde in 1530, toen de wereld niet minder dreigend oogde dan nu: „We moeten niet bang zijn voor anderen maar voor onszelf, voor een futloos christendom en politieke verdeeldheid.” Laten we dat aanpakken, erop vertrouwend dat God niet laat varen het werk dat zijn hand aan ons begon, en gesterkt door het afscheidswoord van Christus: „Zie, Ik ben met u al de dagen, tot aan de voleinding der wereld.”

De auteur is minister van staat. Dit artikel is een verkorte weergave van de overweging die hij op 19 april uitsprak tijdens de residentiepauzedienst in de Waalse Kerk in Den Haag.

Politiek en religie kun en moet je niet willen scheiden, maar politieke macht in dienst van geloof gaat steevast mis

Overheid nodig om mensen in vrede samen te laten leven​

Lezing van by Korstiaan van Vliet

Een democratie is er om in verscheidenheid tot samenwerking te komen in wederzijds belang. Dat geldt nationaal én internationaal. De EU is niet minder een overheid zoals Paulus die in de Romeinenbrief bedoelt dan de nationale overheid.

Paulus en Silas zijn van Troas overgestoken naar wat nu Europa heet en komen aan in Filippi, zo verhaalt Handelingen 16. Ze worden in huis genomen door een purperverkoopster, ze genezen een slavin, bekeren een gevangenbewaarder en zijn gezin en bekeren mogelijk nog enkele anderen. Dat is de eerste christengemeente in Europa. Zo klein begon de bekering van Europa.

Een klein begin, maar geplaatst in het grote wereldgebeuren, alleen al door de plaats waar het zich afspeelt. Troas, waar Paulus en Silas vertrokken en ooit Troje lag, was de plaats van de eerste grote confrontatie tussen West en Oost. Filippi, waar ze aankwamen, was de plek waar een eeuw eerder de veldslag plaatsvond tussen de laatste republikeinen, Brutus en Cassius, en de opvolgers van Caesar, Marcus Antonius en Octavianus, de latere keizer Augustus. De plaats kortom waar Rome als stadsrepubliek eindigde en als keizerrijk begon.

Romeins bestuur

Filippi was niet alleen het begin als gemeente; het was ook de plaats van de eerste confrontatie van Paulus met de overheid. Hij had eerder al vijandschap ontmoet, was gestenigd, had moeten vluchten voor zijn leven. Maar toen was het de Joodse gemeenschap die het op hem voorzien had. In Filippi moet Paulus zich voor het stadsbestuur verantwoorden. Dat was niet een lokaal bestuur. Augustus had Filippi tot kolonie verheven, wat betekende dat alle burgers Romeins burger waren en onderdeel vormden van de stad Rome. Het was dus bij uitstek Romeins bestuur, het wereldbestuur van die dagen.

Paulus werd in Filippi niet op Joodse aanstichting aangepakt maar door lokale burgers, wegens vernieling van hun eigendom. Een slavin die als bezetene de toekomst kon voorspellen, was Paulus en Silas tegengekomen en was hen na gaan lopen, luidkeels roepend dat dit dienaren waren van de allerhoogste God, die redding verkondigden voor mensen. We zouden denken: nou mooi, gratis publiciteit. Maar Paulus had er na een paar dagen genoeg van en dreef de geest uit. Niet uit mededogen voor de vrouw – dat zou mooi hebben gestaan – maar gewoon omdat hij zich ergerde. Door die genezing verloor de slavin haar waarde voor haar eigenaren en die lieten het er niet bij zitten.

Futloos

Uit het vervolg van het verhaal blijkt dat Paulus en Silas zich de pijn en gevangenschap eenvoudig hadden kunnen besparen als ze hadden gezegd dat zij Romeins burger waren. Dat doen ze niet. Ze ondergaan de straf in vertrouwen dat Gods bedoeling zal blijken. En dat geschiedt met de aardbeving en de bekering van de gevangenisdirecteur. Pas als het stadsbestuur hen heimelijk wil laten gaan, beroept Paulus zich op hun burgerschap.

Had Paulus zich achter zijn burgerschap verscholen, dan zou hij in de woorden van Psalm 146 zijn vertrouwen hebben gezet op mensen en macht. „Zet op prinsen geen vertrouwen.” „Gelukkig wie de God van Jacob tot hulp heeft, wie zijn hoop vestigt op de Heer zijn God.” Dat doen Paulus en Silas hier en met vrucht.

Het is een voorbeeld voor onze tijd, waarin we, ook als christenen, ons vertrouwen steeds vaker bij de overheid zoeken. Inmiddels bepleiten verschillende politieke partijen dat de overheid onze zogenoemde joods-christelijke cultuur moet beschermen. Tegen ongeloof, ander geloof, seculier geloof, de islam. Je hoort het van mensen die nooit in de kerk zijn. Het is hetzelfde geluid als in de 16e eeuw, toen de Turken oprukten en beleg sloegen voor Wenen. Er werd opgeroepen tot een nieuwe kruistocht. Erasmus schreef in 1530 een prachtige reactie daarop: ”de Turkenkrijg”. Oorlog, schreef hij, is helemaal niet nodig; de Turken zijn machtig omdat Europa politiek is verdeeld en het christendom te futloos is geworden om de islam in geestelijk opzicht het hoofd te bieden. Is dat ook niet wat we nu weer zien; een christendom dat geen zoutend zout meer is in de samenleving en daarom bescherming zoekt bij de overheid. En een politieke verdeeldheid (nationaal en Europees), waardoor we als samenleving vastlopen en vaak nog ”geen deuk in een pakje boter kunnen slaan”.

De overheid waar Paulus mee te maken krijgt, verdient in onze ogen die naam nauwelijks. Op een enkele aanklacht van eigen burgers en omdat het publiek erom vraagt, laat het stadsbestuur hen ranselen en opsluiten. En het is maar één voorbeeld van het bestuur in die dagen. Het begint al met Christus voor Pilatus. Hoewel hij niets kwaads in hem vindt, laat Pilatus hem geselen en vervolgens op basis van een referendum („wie wilt ge dat ik u loslaat”) kruisigen. Toch is dat de overheid waarvan Paulus, maar een paar jaar na Filippi, in de brief aan de Romeinen schrijft dat het gezag van de overheid erkend moet worden omdat het een instelling is van God. Je verbaast je dat de man die in Filippi is mishandeld en opgesloten, schrijft: „wie doet wat goed is, heeft van gezagsdragers niets te vrezen.”

Romeins bestuur was toen het voorbeeld van goed bestuur. In onze ogen moet goed bestuur aan hogere eisen voldoen. Dat is vrucht van wat Paulus in Filippi begon: de bekering van Europa. Die heeft het Europese denken over mens, samenleving en overheid bepalend gevormd. Inmiddels heet de staat seculier en ons denken verlicht. Toch spelen christelijke waarden en concepten nog altijd door. De scheiding van kerk en staat lijkt modern, maar gaat terug op Christus: „geef de keizer wat des keizers is en Gode wat Gods is.” Dit heeft Europees bestuur altijd onderscheiden van het bestuur elders.

Individualisme

Inmiddels slaan wij door naar de andere kant en lijken we nog alleen de eigen nationale overheid te zien als overheid in de zin van Paulus. Dat miskent waarom de overheid een instelling van God genoemd wordt. Niet omdat die overheid steeds heilzaam is en het goede wil. Dat is vaak niet het geval; zie wat Paulus overkwam. Maar een overheid is een noodzakelijke voorwaarde om mensen in vrede en betrekkelijke veiligheid te doen samenleven. Dat is nodig, omdat mensen niet zonder elkaar kunnen leven. Wij zijn op elkaar aangewezen. In het gezin, in de gemeenschap en in de wereld. De fout van individualisme is dat het die existentiële afhankelijkheid van anderen wegdenkt en verwaarloost. De overheid en de staat zijn uitdrukking (de institutionalisering) van die wederzijdse afhankelijkheid. Zij scheppen de mogelijkheid om die op vreedzame wijze te realiseren. Een democratie is er dan ook niet vooral om ieder zo goed mogelijk zijn eigen geluid te laten horen, maar om in verscheidenheid tot samenwerking te komen in wederzijds belang. Dat geldt nationaal, maar niet minder internationaal. De Europese Unie is niet minder een overheid zoals Paulus die in de Romeinenbrief bedoelt dan de nationale overheid.

Nog steeds geldt wat Erasmus schreef: we moeten niet bang zijn voor anderen, maar voor onszelf, voor een futloos christendom en politieke verdeeldheid. Laten we dat dan aanpakken, daarbij (als Paulus en Silas) erop vertrouwend dat God niet laat varen het werk dat zijn hand aan ons begon, en gesterkt door het afscheidswoord van Christus: „Zie, Ik ben met u al de dagen, tot aan de voleinding der wereld.”

In de Waalse kerk in Den Haag wordt elke maand een residentiepauzedienst gehouden. Een predikant spreekt een meditatie uit, waarna een politicus van een van de christelijke partijen een toespraak houdt. Deze toespraak is van mr. J. P. H. Donner (CDA), oud-vicepresident van de Raad van State.

Vrede vergt moed en uitzien naar ontmoeting

Lezing van by Korstiaan van Vliet

Vriendschappelijk omgaan met Joden valt voor de Palestijnse Autoriteit onder het normaliseren van de situatie en dat is strafbaar. Toch komen Palestijnen soms feestvieren in een Israëlische loofhut. Ontmoeting kan verzoening teweegbrengen.

Er kunnen mooie en grote dingen gebeuren als mensen die fundamenteel van elkaar verschillen – of denken te verschillen – elkaar ontmoeten, elkaars taal leren spreken en bereid zijn van elkaar te leren. Als voormalig wetenschapper weet ik dat grote ontdekkingen in de wetenschap meestal gebeuren op de grensvlakken van vakgebieden, waar verschillende beelden van de werkelijkheid elkaar ontmoeten.

Maar ook in de Bijbel zien we de kracht van ontmoetingen tussen verschillen. Als in het boek Handelingen de apostel Paulus voor het eerst de oversteek van Klein-Azië naar Europa maakt, is hij niet alleen. Hij neemt Timotheüs mee, de zoon van een Joodse moeder en een Griekse vader. En waarschijnlijk voegde Lukas zich ook bij hen, zo concluderen sommige geleerden uit de wisseling van persoonsvormen (van ”zij” naar ”wij”) in Handelingen 16. Met zijn drieën waagden ze de oversteek vanuit Troas naar Filippi: Lukas, een Griek en bekeerde heiden, de Joods-Griekse Timotheüs en de Joodse Paulus, zoon van een Farizeeër. Precies het juiste team was aanwezig voor het oversteken van de diepe kloof tussen het Joodse denken en het Griekse denken.

Geen standsverschil

Het moet een ware ”clash of civilizations” geweest zijn, die Joodse Farizeeër in de straten van Macedonië. Maar zie welke grote dingen deze wonderlijke botsing van culturen ons gebracht heeft. Dit wonderlijk samengestelde team vormde de basis voor een van de grootste revoluties in de wereldgeschiedenis. Het bracht het idee van menselijke gelijkwaardigheid: Jood of Griek, man of vrouw, vrij of slaaf. Voor God is er geen standsverschil. Wij staan allen voor die Ene, de Eeuwige. De heiligheid van het leven, diep gegraveerd in de Thora en het joodse denken, bracht het idee van beschermwaardigheid toen het samenkleurde met het Griekse individu. En jezelf niet hoger achten dan de ander gaf een nieuwe vorm van samenleven, waarmee de vroeg-christelijke gemeenten zich zichtbaar onderscheidden van de toen overheersende cultuur. Deze gemeenschappelijke manier van leven in vrede was zo krachtig, dat velen zich aansloten.

De kracht van ontmoeting. Het doet me denken aan de reis naar Israël die we als voltallige ChristenUnie-fractie begin deze maand maakten. We zijn als ChristenUnie diep doordrongen van de complexiteit van het conflict in het Heilige Land en we hadden daarom ontmoetingen met mensen van alle kanten: Palestijnse jongeren, Arabische christenen, Druzen op de Golan, Joden in de zogenoemde ”settlements” en Joden en Palestijnse Arabieren die gewoon samenwerken in bedrijven aan beide kanten van de ”groene lijn”.

Zo hopeloos als de situatie soms lijkt vanuit politiek en diplomatiek oogpunt, zo hoopvol waren de menselijke ontmoetingen op kleine schaal. In het bijzonder daar waar we neerzaten met Joden en Arabieren samen: openhartige gesprekken, waarbij de politieke onoplosbaarheid van het probleem zich mengde met begrip van mens tot mens.

Strafbaar

Het verlangen naar ontmoeting vergt moed. De burgemeester van een van de Joodse dorpen nabij Bethlehem die we bezochten, weigert een hek om zijn dorp te zetten. Een risico? Zeker. We weten hoe gevoelig de aanwezigheid van dat dorp ligt. Maar zo komt het dat af en toe de mensen uit de omliggende Arabische dorpen op visite komen bij hem, om koffie te drinken en zelfs feest te vieren in zijn loofhut tijdens Loofhuttenfeest.

Moedige mensen aan beide kanten. Want als de Palestijnen tijdens de koffie met de burgemeester foto’s maken, en die foto’s plaatsen op sociale media, dan worden ze opgepakt en drie dagen vastgezet – en soms gemarteld. Vriendschappelijk omgaan met Joden valt voor de Palestijnse Autoriteit onder het normaliseren van de situatie en dat is strafbaar. In vrede samenleven knaagt aan de machtsbasis van het handjevol miljardairs die van het onderdrukken van Palestijnen hun verdienmodel hebben gemaakt. De politiek probeert hoopvolle ontmoetingen onmogelijk te maken.

Optimistischer

Alles afwegende ben ik dankzij onze fractiereis toch optimistischer geworden. Ik heb mensen gezien, en vooral jonge mensen, die ervoor kiezen de oversteek te maken naar de andere cultuur. Joden en Arabieren blijken op de grond veel meer begrip voor elkaar te hebben dan hun politici ons willen doen geloven.

De ChristenUnie pleit al jaren voor het ondersteunen van kleinschalige verzoeningsinitiatieven die gebaseerd zijn op ontmoeting. Laten we daar volop en sterker mee doorgaan, in het geloof dat Shalom ontstaat daar waar mensen de moed en het verlangen hebben elkaar ten diepste te ontmoeten.

In de Waalse kerk in Den Haag wordt elke derde dinsdag van de maand een residentiepauzedienst gehouden. Een predikant spreekt een meditatie uit, waarna een politicus van een christelijke partij een toespraak houdt. Deze toespraak is van Eppo Bruins, Tweede Kamerlid voor de ChristenUnie.

Openheid in de politiek geeft de burger vertrouwen

Lezing van by Korstiaan van Vliet

De waarheid spreken, vraagt meer dan alleen het zo uit te drukken dat het nog klopt. In de politiek schept zoveel mogelijk openheid vertrouwen tussen mensen.

Wie kent Philomena Bijlhout nog? Zij werd in 2002 staatssecretaris, maar moest na enkele uren alweer aftreden. Ze had formateur Balkenende verkeerd ingelicht over haar betrokkenheid bij Surinaamse milities. Onwaarheid houdt vaak maar kort stand. Dat stelt ook Spreuken 12:19: „Een waarachtige lip zal bevestigd worden in eeuwigheid, maar een valse tong is maar voor een ogenblik.”

De politieke voorbeelden liggen voor het oprapen. Twee weken geleden nog kwam minister van Defensie Ank Bijleveld onder vuur te liggen. Haar voorganger bleek de Kamer verkeerd geïnformeerd te hebben over burgerdoden bij de strijd in Irak.

Bij alle politieke verschillen zijn alle partijen het eens over het belang dat we erop vertrouwen dat de Kamer goed wordt geïnformeerd, de waarheid wordt gesproken. Met onwaarheden val je door de mand. Het is fout, zondig, om de waarheid geweld aan te doen. Dat allereerst! Maar het is ook niet slim. Je brengt jezelf ermee in de problemen. Vroeg of laat loop je tegen de lamp.

Voor christenen te midden van andersdenkenden is er nog een extra reden waarom het belangrijk is om de waarheid te spreken. Wie als christen onbetrouwbaar is, geeft aanleiding om Gods naam te schaden. Recht en waarheid liefhebben, daar komt het op aan. Natuurlijk betekent de waarheid spreken niet altijd het achterste van je tong laten zien. Toch vraagt de waarheid spreken meer dan alleen het zo uitdrukken dat het nog klopt. In de politiek schept zo veel mogelijk openheid onderling vertrouwen.

Briljant idee

Een Kamerlid uit een seculiere partij vertelde eens een anekdote. De top van zijn partij was druk bezig een manier te vinden om een netelige kwestie zo goed mogelijk naar buiten te brengen. Totdat iemand een briljant idee had: zullen we het eens gewoon met de waarheid proberen? Eerlijk de waarheid vertellen als de meest vertrouwenwekkende communicatiestrategie.

Zo snel als bij Philomena Bijlhout de waarheid bovenkwam, gaat het lang niet altijd. Oneerlijkheid kan ontzettend hardnekkig zijn. De vorst van de duisternis is ook de vader van de leugens. Juist als er een geestelijke strijd wordt gestreden, regeert niet zelden de leugen.

Vorige week was de Week van het Leven. Een zorgvuldig opgestelde prolifefolder werd weggezet als een intimiderend verhaal! Eerder werden er leugens verkondigd over wakers bij abortusklinieken. Alsof die wakers agressief zouden zijn en vrouwen op een nare manier aanspreken.

De druk die er vanuit de omgeving wel degelijk op veel vrouwen is om voor een abortus te kiezen, wordt vaak glashard ontkend. Het verdriet en de pijn die na een abortus vaak worden ervaren, mag niet benoemd worden. De ontmaskering van die onwaarheden vergt een taaie strijd.

Onrecht en oneerlijkheid: ze kunnen zo hardnekkig zijn. Het raakt mij altijd weer, als ik brieven van burgers krijg die alles uit de kast hebben gehaald in een strijd tegen wat zij als onrecht ervaren. Soms krijg je het gevoel: ze zouden ergens wel een punt kunnen hebben. Brieven aan Kamerleden, de koning, de ombudsman. Soms ordners vol rechtszaken. Tevergeefs. Ze raken steeds meer verbitterd en gefrustreerd.

Troost

Het is een hele kunst om deze mensen ook eerlijk en liefdevol de waarheid te zeggen: Dat er in deze gebroken wereld soms onrecht is dat wij niet meer in recht kunnen veranderen. Dat loslaten, overgeven ons te doen staat, in plaats van verbeten in te zetten op het eigen gelijk.

De leugen regeert nooit voor altijd. Omdat de vader der leugenen niet het laatste woord heeft, maar Christus, Die de Waarheid Zelf is, de strijd al beslissend gewonnen heeft. Alle oneerlijkheid zal eenmaal aan het licht komen, voor Gods rechterstoel.

Dat biedt christenen in vervolging troost. Zoals die vrouw uit Iran, die op leugenachtige gronden door de rechter veroordeeld werd. Juist deze vervolgde christenen zien het leven in eeuwigheidsperspectief. Het sterkt hun dat God Zelf eenmaal al het onrecht recht zal zetten. Dat de waarheid van hun onschuld aan het licht zal komen. ,,Een waarachtige lip zal bevestigd worden in eeuwigheid.”

In de Waalse kerk in Den Haag wordt elke derde dinsdag van de maand een residentiepauzedienst gehouden. Een predikant spreekt een meditatie uit, waarna een politicus van een christelijke partij een toespraak houdt. Deze toespraak is van Kees van der Staaij, Tweede Kamerfractievoorzitter van de SGP.

Maak ruim baan voor gerechtigheid

Lezing van by Korstiaan van Vliet

Zonder gerechtigheid heersen hebzucht en willekeur, maar als we ruim baan maken voor de gerechtigheid, dan licht het Koninkrijk Gods soms zomaar even op.

Nederland is een democratische rechtstaat. We hebben gelukkig onpartijdige rechters die onafhankelijk hun oordeel vellen. En wat is het een kostbaar goed dat wetten tot stand komen in een vrij gekozen parlement, waar minderheden voluit hun stem kunnen laten horen. Maar tegelijk betekent dat niet dat alle wetgeving daadwerkelijk recht brengt in de individuele levens. Er zijn mensen die verstrikt raken in bureaucratische regelingen. Mensen die geen uitweg meer zien uit de schulden, met een overheid die vooral schuldeiser is en minder een helper die weer perspectief geeft.

Een op de negen kinderen groeit op in armoede. Dat is een onvoorstelbaar aantal voor een rijk land, met een overheid die voor zoveel gecompliceerde situaties verstandig beleid kan ontwikkelen.

Een volksvertegenwoordiger heeft de kostbare plicht om te blijven onderzoeken waar het scheef zit, waar mensen niet uit de put worden gehaald, maar er soms zelfs in worden geduwd door overheidsbeleid. De plicht ook om te blijven zoeken naar ruimte voor mensen die het niet of maar beperkt redden op de arbeidsmarkt. Om te blijven werken aan vermindering van het aantal kinderen in armoede.

Te leen

De kerkvader Augustinus heeft ons in zijn grote werk over de stad Gods rijke lessen meegegeven, zoals het prachtige zinnetje: „Wanneer de gerechtigheid opzijgeschoven is, wat zijn koninkrijken anders dan grote roversbenden?”

Het komt erop aan de gerechtigheid te bevorderen. In het dankbare besef dat alles wat we hier hebben, gekregen is, te leen is. De overheid kan niet uit willekeur handelen, maar is gebonden aan het recht. In Nederland moeten alle inwoners erop kunnen vertrouwen dat de staat zich aan de rechtsregels houdt en dat rechtspraak en parlement dat controleren.

Gerechtigheid is niet per definitie de wet die is vastgesteld door de meerderheid van stemmen. Gerechtigheid ziet verder. Het is de gerechtigheid van onze Here die de maat bepaalt in Zijn Koninkrijk. Hij onderzoekt en oordeelt de harten. Zonder gerechtigheid heersen hebzucht en willekeur, maar als we ruim baan maken voor de gerechtigheid, dan licht het Koninkrijk Gods ook in de weerbarstige werkelijkheid van deze wereld soms zomaar even op.

Wij leven Gode zij dank in vrijheid. We mogen met mensen van heel verschillende achtergronden en overtuigingen het goede zoeken voor onze samenleving. Tegelijk zijn we niet naïef en hebben we weet van het kwade. We zien onrecht. In het klein in onze nabije omgeving, in het groot als de machtigen der aarde hun cynische schaakspel met de volkeren lijken te spelen. Hoe zullen wij daarmee omgaan?

Augustinus bepaalt ons bij de gerechtigheid. Die bevorderen, is de taak van de overheid, maar ook van de onderdanen. We zullen telkens opnieuw ons leven mogen neerleggen in de handen van de trouwe God, met de wil om ons leven aan Hem te geven. Antwoord te zijn op Zijn oproep. Dat doen we in het grote vertrouwen dat de macht van het kwaad niet het slotwoord heeft. Onze Here en Heiland heeft het kwaad overwonnen. Wij dragen daarom altijd de hoop met ons mee.

In de Waalse kerk in Den Haag wordt iedere derde dinsdag van de maand een residentiepauzedienst gehouden. Een predikant spreekt een meditatie uit, waarna een politicus van een van de christelijke partijen een toespraak houdt. Deze toespraak is van Mirjam Bikker, Eerste Kamerfractievoorzitter van de ChristenUnie.

Salomo voorbeeld voor christen in politiek

Lezing van by Korstiaan van Vliet

De enige manier om als christen in de politiek dienstbaar te zijn, is de raad van dr. Kohlbrugge opvolgen: „Ga dan tot God, en vraag Hem om u bij de hand te nemen. Met een nederig hart en in afhankelijkheid.

Wat heeft het voor zin om keer op keer, als je een paar weken vrij hebt, te grijpen naar de boeken van Chaim Potok? Wel, de hoofdpersonen in deze boeken, die zich afspelen in een Joodse wijk in Brooklyn (New York), worstelen met hun Joodse roots en met hun talent, in relatie tot hun leefomgeving. Een soort driedimensionaal krachtenveld.

Dat is nu precies het punt waar het om draait voor een christen in de politiek. Immers, je bent een christen, maar ook een persoon met een of meer talenten. Die beide aspecten moeten tot hun recht komen in de politiek. Het christen zijn is, als het goed is, alomvattend. Dat doortrekt je wezen. De kortste omschrijving van een christen las ik ooit in een preek van wijlen ds. J. van Haaren: „Een christen is iemand die vervuld is met Christus.” Dat staat bovenaan en stempelt je talenten, zodat die gericht zijn op Christus.

Wat moet je daarmee in de politiek, in onze samenleving, die wars is van het christelijk geloof? Hoe zijn die met elkaar in evenwicht te brengen? Dat is een zoektocht voor iedereen, en voor de politicus in het bijzonder, omdat deze geroepen wordt zich als christen en in persoon te verhouden tot het politieke krachtenveld.

Waarden en normen

Politiek wordt wel omschreven als „de wijze waarop in een samenleving de belangentegenstellingen van groepen en individuen tot hun recht komen – meestal op basis van onderhandelingen – op de verschillende bestuurlijke en maatschappelijke niveaus.” Mooie omschrijving, maar hoe komt het belang van het christelijk leven daarin tot zijn recht? In de praktijk van alledag zal men dan moeten leven naar bepaalde normen, die getoetst worden aan de Bijbel. Het christelijk leven komt pas tot zijn recht als er een gedeeld patroon van waarden en normen wordt aanvaard.

Hoe ver zijn we daarvan af! Denk aan het gezinsbeleid, de zondag, het doorgeschoten gelijkheidsdenken en de nieuwste levensbeëindigingsplannen. En wat te denken van de genderideologie, die momenteel haar duizenden verslaat zonder acht te slaan op wat God in Zijn goede schepping heeft gelegd? Hoe verhoudt zich dat tot het belang van het christelijk leven vanuit Bijbelse waarden?

Kortom, wat heb je als christen te zoeken in het politieke landschap anno 2019? Het antwoord kan kort zijn: álles!

Een christen heeft alles te zoeken in de politiek, omdat zijn christen-zijn niet op zichzelf staat. Omdat dit christen-zijn gedrenkt dient te zijn in het liefhebben van God en van de naaste. Dat betekent heel concreet dat christenen hun medemensen die anders denken niet zomaar mogen loslaten! En christenen hebben alles in de politiek te zoeken, omdat ze geroepen worden om te geloven wat Psalm 93 verwoordt: „De Heere regeert!” Het refrein ervan klinkt in de Psalmen 96, 97 en 99.

Salomo

God de Heere regeert. Jawel, en het kabinet-Rutte III ook. Maar dat laatste is alleen mogelijk bij de gratie Gods, of men het gelooft of niet. Het kabinet regeert omdat God de Heere regeert. Omdat Hij alle dingen leidt en bestuurt, ook al snappen wij, nietige christenpolitici, er soms helemaal niets van. Hoe kan het immers dat de achtereenvolgende kabinetten wetten indienen en aanvaarden die lijnrecht tegen de Bijbelse waarden ingaan? Hoe zit het dan met die Godsregering? Waarom laat God dat toe? Dat zijn trouwens geen nieuwe vragen. Augustinus zei al dat er wel dingen tegen Gods wil in gebeuren, maar niet buiten Zijn wil om.

Bij al deze grote vragen klemt de vraag wat nu de taak is van ieder van ons, als het gaat om goddelijke wijsheid in het regeren en als christen in de politiek.

Dan kom ik terecht bij het gebed van Salomo in die bekende geschiedenis in 1 Koningen 3, waar Salomo door God opgezocht wordt en mag zeggen wat hij wil ontvangen. Dan bidt hij: „Geef dan Uw knecht een verstandig hart, om Uw volk te richten; verstandelijk onderscheidende tussen goed en kwaad.”

Wat een bijzondere vraag van Salomo, wat een ootmoedige houding. Die is volgens de bekende dr. Kohlbrugge nodig in alle levensverbanden. Hij zegt: „Maar als God Almachtig de keizer en de koning geen nederig hart geeft, als Hij de herder der gemeente geen nederig hart geeft, zodat hij steeds de toevlucht neemt tot de genade, dan zeg ik u dat alles ondersteboven gaat, in de staat, in de gemeente, en ook in ieder huis.” De boodschap voor de koning en de herder is dezelfde als die voor ons allemaal. Een nederig hart, een ootmoedig gebed om wijsheid, een afhankelijk leven, dat hebben we nodig.

Hoe staat het dan met de goddelijke wijsheid in het regeren? En wat moet een christen in de politiek doen? Kohlbrugge geeft een goede raad: „Ga dan tot God, en vraag Hem om u bij de hand te nemen!” Dat is de enige manier om als christen te dienen in de politiek. Met een nederig hart en in afhankelijkheid!

In de Waalse kerk in Den Haag wordt elke maand een residentiepauzedienst gehouden. Een predikant spreekt een meditatie uit, waarna een politicus van een van de christelijke partijen een toespraak houdt. Deze toespraak is van Peter Schalk, SGP-fractievoorzitter in de Eerste Kamer.